Kỹ năng đặt câu hỏi thông minh nền tảng thường bị bỏ quên trong lớp học, dù nó quyết định rất nhiều đến cách bạn tiếp thu kiến thức. Trong quá trình làm việc với mảng đào tạo, đội ngũ bên mình gặp lại tình huống này rất nhiều lần. Bạn ngồi im suốt buổi học, trong đầu đầy thắc mắc nhưng chưa bao giờ mở lời.
Có một buổi thảo luận nhóm khiến chúng tôi nhớ mãi. Cả phòng toàn người ham học. Thế nhưng khi giảng viên hỏi có ai muốn trao đổi thêm không, không ai lên tiếng. Một bạn sinh viên giơ tay rồi lại hạ xuống, vì sợ câu hỏi của mình nghe quá đơn giản. Cả lớp im lặng, ai cũng chờ người khác mở đầu.
Cuối buổi, giảng viên hỏi lại vì sao không ai thắc mắc gì. Lúc đó chúng tôi mới nhận ra một điều: hầu như không ai thực sự hiểu hết bài giảng. Chỉ là chẳng ai muốn làm người hỏi đầu tiên. Tình huống ấy lặp lại gần như ở mọi lớp học mà đội ngũ từng tham dự hoặc quan sát.
Trong nhiều năm làm việc với tài liệu đào tạo và tổng hợp tri thức, chúng tôi nhận thấy kỹ năng này gần như vắng mặt trong chương trình chính khoá. Học sinh được luyện trả lời rất kỹ, từ cách giải bài đến cách trình bày. Nhưng ít khi các bạn được hướng dẫn cách hỏi cho đúng trọng tâm. Đây là một khoảng trống đáng tiếc.
Vì sao nhiều người ngại đặt câu hỏi?
Sợ hỏi dở là tâm lý rất phổ biến, nhất là với người mới bắt đầu. Nhiều bạn nghĩ một câu hỏi hay phải khó và nghe có vẻ uyên bác. Suy nghĩ này vô tình khiến người ta im lặng, thà không hỏi còn hơn hỏi sai.
Hệ quả là kiến thức chỉ dừng ở mức nghe qua. Người học ít phản biện, ít đào sâu và hiếm khi liên hệ lại với những gì mình đã biết. Việc tiếp thu trở nên thụ động, giống như chép lại một cuốn sách hơn là thật sự học. Khi đó, dù ngồi đủ giờ, kết quả vẫn không tương xứng với công sức bỏ ra.
Thói quen này không dừng ở trường học. Đội ngũ bên mình từng trò chuyện với nhiều bạn đã đi làm được vài năm mà vẫn giữ nguyên phản xạ đó. Sau buổi họp, họ không hiểu rõ việc cần làm nhưng cũng không dám hỏi lại. Kết quả là làm sai, sửa đi sửa lại, tốn thời gian hơn rất nhiều so với việc hỏi ngay từ đầu.
Đặt câu hỏi đúng lúc giúp việc học sâu hơn
Nhiều người nghĩ hỏi nhiều chỉ để tỏ ra chăm chỉ. Thực tế không hẳn vậy. Đội ngũ từng theo dõi hai nhóm sinh viên cùng học một khoá kỹ năng mềm và thấy kết quả khá khác biệt. Nhóm hay đặt câu hỏi nắm bài nhanh hơn hẳn nhóm còn lại. Họ không thông minh hơn những bạn ngồi im. Họ chỉ có thói quen hỏi ngay khi thấy điều gì chưa rõ.
Khi bạn đặt câu hỏi, não buộc phải xử lý thông tin thêm một lần nữa. Bạn không chỉ nghe, mà còn phải tìm ra chỗ mình chưa hiểu. Quá trình này ép bạn sắp xếp lại kiến thức theo cách riêng. Chính điều đó giúp kiến thức bám lâu hơn. Vì vậy, một câu hỏi đúng chỗ có giá trị hơn nhiều so với việc đọc lại cả chương.
Câu hỏi tốt còn có một tác dụng ít ai để ý: nó buộc người trả lời phải nói rõ hơn. Giảng viên bị hỏi thường giải thích kỹ hơn và đưa thêm ví dụ cụ thể. Nói cách khác, cả lớp được hưởng lợi từ câu hỏi của một người. Trong một lớp bốn mươi người, đội ngũ thường chỉ thấy ba đến bốn bạn hay giơ tay. Phần còn lại vẫn hiểu bài, nhưng chậm hơn và ít nhớ lâu hơn.
Mỗi người tiếp nhận kiến thức theo một cách khác nhau. Có bạn học tốt qua hình ảnh, có bạn lại phải tự đặt câu hỏi mới ghi nhớ được. Nếu muốn hiểu vì sao cách học của mình khác người khác, bạn có thể đọc thêm bài khám phá các loại hình thông minh và cách khai phá tiềm năng trí tuệ.
Đặt câu hỏi còn rèn khả năng nhìn vấn đề từ nhiều góc độ. Người hay hỏi thường không chấp nhận ngay câu trả lời đầu tiên. Họ hỏi thêm một lớp nữa: vì sao lại như vậy, còn cách nào khác không? Tư duy phản biện hình thành dần từ những câu hỏi nối tiếp như thế.
Luyện thói quen đặt câu hỏi mỗi ngày
Biết vì sao nên hỏi là một chuyện, tập thành thói quen lại là chuyện khác. Kỹ năng này không cần một khoá học riêng. Bạn có thể bắt đầu bằng việc đổi loại câu hỏi mình hay dùng. Câu hỏi đóng kiểu có hoặc không chỉ xác nhận lại thông tin đã biết. Câu hỏi mở, thường bắt đầu bằng “tại sao” hay “như thế nào”, mới thực sự đào sâu vấn đề.
Bạn có thể khởi đầu bằng vài việc nhỏ. Khi nghe một kết luận, hãy tự hỏi lại vì sao người ta đi đến kết luận đó. Khi đọc xong một chương sách, viết ra một câu hỏi mà bạn chưa trả lời được. Khi thảo luận nhóm, chủ động hỏi thêm người vừa phát biểu về cách họ làm ra kết quả ấy.
- Mỗi buổi học chỉ cần chuẩn bị một câu hỏi thật sự quan trọng.
- Ghi câu hỏi lại ngay khi nảy ra, đừng để trôi qua.
- Hỏi từng câu một, chờ người khác trả lời xong rồi mới hỏi tiếp.
Thói quen này cần được lặp lại nhiều lần, không thể hình thành chỉ sau một lần thử. Nguyên tắc xây dựng thói quen nhỏ rất hợp với việc tập hỏi. Mỗi buổi học chỉ cần một câu hỏi, rồi tăng dần theo thời gian. Bạn cũng có thể tham khảo cách biến kiến thức đọc được thành thực hành để thấy việc áp dụng từng bước diễn ra thế nào.
Học nhóm là môi trường luyện tập khá tốt, vì áp lực thấp hơn một lớp đông người. Bạn có thể hỏi chưa chuẩn mà không sợ bị đánh giá gay gắt. Đội ngũ khuyến khích người học hỏi trong nhóm nhỏ trước, quen dần rồi mới hỏi trước cả lớp.
Một lỗi thường gặp là hỏi dồn nhiều câu cùng lúc, khiến người trả lời bị rối. Tốt hơn là hỏi gọn, rõ ràng và đúng trọng tâm. Một mẹo nhỏ là ghi câu hỏi ra giấy trước khi giơ tay, để không quên ý giữa chừng.
Câu hỏi bạn ngại nhất có thể là câu đáng giá nhất
Quay lại buổi thảo luận ở đầu bài. Nếu bạn sinh viên hôm đó dám giơ tay, có lẽ cả lớp đã hiểu bài kỹ hơn nhiều. Kỹ năng này không tự nhiên mà có, nó cần được rèn luyện như mọi kỹ năng khác.
Lần tới khi ngồi trong lớp hay trong buổi họp, thử hỏi đúng câu bạn đang ngại hỏi nhất. Bạn sẽ thấy câu hỏi đó thường cũng là câu cả phòng đang thắc mắc, chỉ là chưa ai dám nói ra. Muốn rèn thêm tư duy phản biện đi cùng việc đặt câu hỏi, bạn có thể đọc review sách giúp rèn tư duy phản biện cho người trẻ.