Giới thiệu tác giả trẻ Việt Nam đương đại được độc giả Gen Z yêu thích là điều chúng tôi muốn chia sẻ với bạn qua bài viết này. Số đầu sách của các cây bút trẻ trong nước đang tăng đều trên kệ sách. Thế nhưng khi được hỏi, nhiều bạn trẻ vẫn khó gọi tên một người cụ thể. Theo chúng tôi, đó là một khoảng trống đáng để lấp.
Có lần, đội ngũ bên mình đứng cạnh một bạn sinh viên ở hội sách. Bạn ấy hỏi nhân viên xem có cuốn nào của tác giả Việt mới ra không. Nhân viên lúng túng, chỉ đại vài cuốn đã cũ. Cảnh tượng ấy lặp lại nhiều lần trong ngày. Chính điều đó khiến chúng tôi quyết định viết bài này, để bạn có một điểm khởi đầu rõ ràng hơn khi tìm sách.
Vì Sao Cây Bút Trẻ Trong Nước Vẫn Còn Xa Lạ Với Gen Z
Bước vào bất kỳ nhà sách nào, bạn sẽ thấy ngay một thực tế. Mảng văn học phần lớn là sách dịch. Tiểu thuyết Hàn Quốc, light novel Nhật Bản và best-seller phương Tây chiếm gần hết mặt tiền. Sách của người viết trẻ trong nước thường nằm khiêm tốn ở một góc, bìa nhỏ và hầu như không có standee quảng bá đi kèm. Điều này không hẳn vì sách kém chất lượng, mà vì cơ hội được nhìn thấy quá ít.
Lý do đầu tiên nằm ở sức cạnh tranh. Một tác giả nước ngoài thường đã có sẵn cộng đồng người hâm mộ từ phim ảnh hay mạng xã hội, và điều đó đến trước cả khi sách được dịch sang tiếng Việt. Người viết trẻ trong nước phải xây dựng độc giả từ con số không. Họ không có hào quang nào để dựa vào, chỉ có trang viết và sự kiên nhẫn chờ người đọc tìm đến.
Lý do thứ hai đến từ cơ chế gợi ý. Các sàn thương mại điện tử thường ưu tiên những đầu sách đang bán chạy, nên cái gì đã nổi lại càng được đẩy lên trước. Cùng logic đó, những bài học quản trị nhân sự từ sách kinh điển vẫn được nhắc lại mỗi năm, trong khi một tác phẩm mới của người viết trẻ Việt Nam ít khi lọt vào danh sách nên đọc. Vòng lặp này khiến sách mới khó có chỗ đứng.
Chúng tôi từng trò chuyện với một biên tập viên ở nhà xuất bản nhỏ. Anh nói khá thẳng: sách hay chưa chắc đã bán được. Độc giả trẻ không có kênh nào đủ đáng tin để biết đến cuốn sách sớm. Trang review thì nhiều, nhưng phần lớn chỉ xoay quanh những cái tên đã nổi sẵn. Ít ai đọc bản thảo mới, và càng ít người viết nhận xét công tâm cho một cái tên còn lạ.
Kết quả là một vòng luẩn quẩn. Sách ít người biết nên ít được nhắc tới. Ít được nhắc tới thì càng khó bán. Nhà xuất bản vì thế cũng ngại đầu tư quảng bá cho tác giả mới, bởi rủi ro cao hơn hẳn so với tái bản một cuốn đã có tên tuổi.
Chúng tôi cũng thử một việc nhỏ ở gian hàng hội sách: đặt vài cuốn của tác giả trẻ trong nước lên kệ đầu, ngang tầm mắt, thay vì để phía sau. Chỉ riêng việc đổi vị trí đã khiến nhiều người dừng lại xem thử. Điều đó cho thấy vấn đề không hẳn nằm ở chất lượng sách, mà ở chỗ sách có được nhìn thấy hay không.
Đặc Điểm Sáng Tác Của Tác Giả Trẻ Việt Nam Đương Đại
Đọc vài cuốn của người viết trẻ trong nước gần đây, chúng tôi nhận ra một điểm chung. Họ không cố viết theo thứ văn chương lớn lao xa vời. Họ chọn những chất liệu rất gần: áp lực deadline, chuyện tình yêu qua tin nhắn, cảm giác lạc lõng giữa một thành phố đông người. Chính sự gần gũi ấy khiến người đọc trẻ thấy mình trong trang sách.
Anh Khang là một ví dụ quen thuộc với nhiều độc giả trẻ. Tản văn như Đường hai ngả, người thương thành lạ nói về chia tay và những cảm xúc còn dang dở. Câu chữ ngắn, đọc gọn trong một buổi tối. Nguyễn Phong Việt lại đi theo hướng khác, với những bài thơ ngắn, không vần điệu cầu kỳ. Cả hai đều gói ghém trong những tập sách mỏng như Đi qua thương nhớ, và người đọc không cần nền tảng văn chương đặc biệt mới cảm được.
Tác giả trẻ trong nước còn thử sức ở nhiều thể loại khác. Có người viết truyện ngắn, đăng dần trên mạng xã hội trước khi in thành sách. Có người chọn lối light novel kiểu Việt, pha chút yếu tố kỳ ảo quen thuộc với giới trẻ. Cách xuất bản cũng đa dạng hơn trước. Không ít bạn tự đăng bản thảo lên các nền tảng đọc trực tuyến, nhận phản hồi rồi mới tìm đến nhà xuất bản.
Nhìn từ góc độ người đọc, tác giả trẻ Việt Nam đương đại có những đặc điểm dễ nhận ra. Chủ đề bám sát đời sống thật của người trẻ, không tô hồng mà cũng không giáo điều. Câu chữ có nhịp nhanh, hợp với thói quen đọc trên điện thoại giữa hai lần lướt mạng xã hội. Họ cũng sẵn sàng viết về những đề tài từng bị coi là nhạy cảm, như sức khoẻ tinh thần hay áp lực gia đình.
Có người cho rằng phong cách này còn nhẹ, chưa đủ tầng nghĩa như văn học kinh điển. Đội ngũ bên mình lại nghĩ khác. Một cuốn sách giúp người đọc có mười lăm phút thấy được an ủi đã có giá trị riêng. Không phải cuốn nào cũng cần đọc xong rồi suy ngẫm cả tuần mới đáng gọi là hay.
Điều đáng chú ý là nhiều tác giả trẻ hiện nay bắt đầu từ mạng xã hội, không phải từ một cuộc thi viết nào. Họ đăng những đoạn văn ngắn, nhận phản hồi trực tiếp từ người đọc, rồi mới gom lại thành sách. Cách làm này khiến tác phẩm hợp gu người trẻ hơn, vì đã được thử và chỉnh sửa liên tục trước khi in chính thức.
Đọc Sách Của Người Viết Trẻ Trong Nước, Được Gì?
Có một buổi tối, một bạn đọc để lại bình luận dưới bài review của bên mình. Bạn ấy kể vừa đọc xong một tản văn của tác giả trẻ trong nước và có cảm giác như ai đó đang kể đúng chuyện của chính mình. Không phải nhân vật ở Seoul hay New York, mà là một người đang loay hoay giữa Hà Nội hay Sài Gòn, giống hệt bạn ấy.
Đó chính là điều tác phẩm nước ngoài khó mang lại trọn vẹn. Bối cảnh, tên đường, món ăn, cách nói chuyện trong sách Việt đều quen thuộc. Người đọc không cần dịch trong đầu hay tưởng tượng một nền văn hoá xa lạ. Cảm xúc vì vậy cũng đến gần hơn và nhanh hơn.
Đọc tác giả trẻ trong nước còn là một cách gián tiếp giữ cho nền văn học Việt có người viết mới. Sách bán được thì tác giả có động lực viết tiếp, nhà xuất bản cũng dám đầu tư cho gương mặt kế tiếp. Ngược lại, nếu độc giả trẻ chỉ chọn sách dịch, thị trường trong nước sẽ ngày càng chật hẹp, và người viết mới sẽ khó tìm được chỗ đứng. Mỗi lần bạn chọn một cuốn của người Việt, bạn đang góp phần cho vòng tròn ấy có thêm sức sống.
Đọc chung một tác giả trẻ còn tạo cảm giác thuộc về một cộng đồng. Nhiều hội nhóm đọc sách trên mạng xã hội hình thành quanh một tác phẩm mới ra. Người đọc bàn luận, chia sẻ trích dẫn, thậm chí có dịp gặp tác giả ngoài đời. Cảm giác gần gũi ấy khó có được khi chỉ đọc một tác giả nước ngoài qua bản dịch.
Ở đây, chúng tôi muốn nhắc tới một khía cạnh khác. Đọc rộng, kể cả những tác phẩm còn ít tên tuổi, cũng là cách rèn tư duy độc lập. Tinh thần này gần với điều chúng tôi từng tổng hợp trong review sách giúp rèn tư duy phản biện cho người trẻ. Đừng chỉ đọc những gì số đông đã công nhận, hãy tự đánh giá bằng trải nghiệm của chính mình.
Tất nhiên không phải cuốn nào của tác giả trẻ cũng hay. Có cuốn viết vội, biên tập chưa kỹ, đọc xong thấy hụt hẫng. Nhưng đó cũng là một phần của việc đọc. Hãy chấp nhận thử, chấp nhận có cuốn chưa ưng ý, rồi dần dần tự rút ra gu đọc của riêng mình.
Bắt Đầu Từ Đâu Nếu Bạn Muốn Thử Đọc Tác Giả Trẻ Việt
Nếu bạn chưa biết bắt đầu từ đâu, chúng tôi gợi ý thế này: chọn một cuốn mỏng trước và đọc trong một buổi tối. Đừng ôm đồm cả series ngay từ đầu. Một tập tản văn ngắn hoặc một tập thơ như của Nguyễn Phong Việt là lựa chọn dễ chịu cho người mới, vì đọc nhanh mà vẫn cảm được giọng viết riêng.
Cách làm này cũng giống nguyên lý trong thói quen nguyên tử áp dụng vào công việc hằng ngày mà bên mình từng nhắc tới. Đừng đặt mục tiêu đọc hết một danh sách dài. Chỉ cần duy trì một thói quen nhỏ, mười lăm phút mỗi tối, cầm một cuốn của tác giả Việt thay vì lướt điện thoại.
Vài tuần sau, bạn sẽ có thêm vài cái tên trong nước để nhớ. Biết đâu một trong số đó sẽ trở thành tác giả bạn theo dõi lâu dài. Nhiều độc giả trẻ đã gắn bó với những gương mặt viết mới như vậy suốt nhiều năm qua, và hành trình ấy thường bắt đầu từ đúng một cuốn sách mỏng đặt trên bàn đêm.